حسرت

تعریف

حسرت یک احساسِ دردناک، روان‌شکن اما کاملاً روانی است که از مقایسه‌ی «آنچه هست» با «آنچه می‌توانست باشد» به وجود می‌آید. تفاوت حسرت با «دلتنگی» در این است که دلتنگی فقدانِ یک شخص یا مکان است، اما حسرت فقدانِ یک **فرصت، یک انتخابِ اشتباه، یا یک زمانِ از دست رفته** است. حسرت، ترکِ خوردگیِ روح بر اثر افسوس است؛ تماشای درِ بسته‌ای که می‌دانید کلیدش را خودتان به بیرون پرتاب کرده‌اید. در داستان، حسرت ابزاری برای ایجاد عمقِ شخصیت و نشان دادن خطاهای انسانی است. این احساس معمولاً با یک «اگر» شروع می‌شود.

نقش حسرت در داستان

حسرت معمولاً در موقعیت‌های زیر ظاهر می‌شود و بُعد تراژیکِ شخصیت را می‌سازد:

• دیدن موفقیتِ کسی که سال‌ها پیش او را رها کرده بود
• شنیدن خبرِ ازدواجِ عشقِ جوانی که خودش به خاطر لجبازی آن را از دست داده
• مواجهه با نتیجه‌ی یک تصمیمِ اشتباه مالی یا شغلی
• تماشای یک عکس قدیمی که در آن مسیر متفاوتی را انتخاب کرده بود
• حضور در یک مهمانی و تماشای شادیِ دیگران در حالی که خودش تنها است
• نزدیک شدن به مرگ و مرورِ عمرِ هدر رفته

شدت‌های حسرت

افسوس خفیف ← حسرت ← ندامت ← پشیمانی‌_and_زلزله (و در حالت افراطی: خودکشی روانی / نفرت از خود)

نشانه‌های ظاهری

چهره

• اخمِ بسیار ملایم و متقارن که بیشتر شبیه به یک دردِ خفیف است تا خشم
• بروز یک لبخندِ تلخ، کج و یک‌لبه‌ای (لبخند تحقیرآمیز نسبت به خود)
• رنگ‌پریدگیِ لحظه‌ای در صورت
• سفت شدنِ ناگهانی عضلات فک و سپس رها کردن آن‌ها

چشم‌ها

• تاریک شدن و افتادنِ نگاه (نگاهی که به سمت پایین و درون کشیده می‌شود)
• نیمه‌بستن چشم‌ها با حالتِ رنجبرانه
• خیره شدن به شیء یا شخصی که نمادِ آن مسیرِ از دست رفته است
• پلک زدن‌های کند و سنگین

دهان

• آه کشیدنِ طولانی، عمیق و همراه با صدای خشنِ حنجره
• زمزمه‌ی کلمه‌ی «اگر» (به طوری که حرکات لبش خوانده شود اما صدایی نشنود)
• گاز گرفتن محکمِ لب پایین تا ایجاد سفیدی
• مکیدنِ هوا از بین دندان‌ها با حالت تنفر از خود

دست‌ها

• مشت کردنِ آرام دست‌ها (انگار می‌خواهد گذشته را در مشتش خرد کند)
• مالیدنِ خشن و سریعِ صورت یا گردن (نفرت از خود به شکل فیزیکی)
• چنگ زدن به لبه‌ی میز یا صندلی
• توقفِ دست در نیمه‌ی حرکت و آویزان ماندن آن در هوا

بدن

• عقب رفتنِ ناگهانی از یک شیء یا شخص (فاصله‌گیری از سرزنش‌گر)
• کج شدنِ سر به یک سمت و فشار دادن فک به شانه
• قوز کردنِ ناگهانی و افتادن شانه‌ها (تحمل بارِ اشتباه)
• احساس سنگینیِ ناگهانی در پاها

= زبان بدن

فردِ حسرت‌خور، بدنش را به شکل یک زندانِ کوچک درمی‌آورد.

• بدن کاملاً به سمت داخل جمع می‌شود.
• دست‌ها معمولاً روی بدن هستند (مشت شده یا مالش‌دهنده).
• چرخش سر به سمت دور از محرک (فرار از دیدنِ موفقیت دیگران).
• قفل شدن وضعیت بدن در یک حالتِ دفاعی و تنبیهی.

تغییرات صدا

• زمزمه‌ی جملاتِ شرطی (مثلاً: «اگه اون روز... اگه فقط...»)
• لحنی سرشار از خشمِ فروخورده و تلخی
• صدایی که در گلو می‌چرخد و بیرون نمی‌آید
• تکرار یک کلمه با لحنی مختلف (مثلاً: «اشتباه کردم... اشتباه کردم.»)
• سکوت‌های طولانی به دنبال هر جمله

واکنش‌های جسمانی

• احساس سوزش و فشردگی در قفسه سینه (درد فیزیکیِ حسرت)
• تپش قلبِ تند و نامنظم (مثل زمانی که عصبانی هستید اما نمی‌توانید فریاد بزنید)
• احساس گرگرفتگی در صورت و گوش‌ها
• خشکی ناگهانی و شدید دهان
• احساس تهوع خفیف (ناشی از تنفر از خود)

افکار شخصیت

ممکن است شخصیت با خودش فکر کند:

• چرا اون کار رو کردم؟ احمق بودم.
• اگه اون موقع حرف می‌زدم، الان اینجا نبودم.
• همش تقصیر خودمه.
• اون الان داره زندگی می‌کنه و من... من چی دارم؟
• کاش می‌تونم برگردم به عقب. فقط یک دقیقه.

رفتارهای رایج

• خاموش کردن سریع تلویزیون یا رادیو وقتی خبرِ موفقیتِ کسی را می‌شنود
• پاک کردن عکس‌های قدیمی از گوشی یا لپ‌تاپ (تلاش برای فرار از محرک)
• پرتاب کردن یا شکستن شیئی که یادآورِ آن انتخاب است
• کنار کشیدن از جمع و ترک مکان بدون خداحافظی
• خودزنیِ کلامی (تکرار جملاتی مثل: «من بی‌ارزشم»)

رفتارهایی که الزاماً رخ نمی‌دهند

یکی از اشتباهات رایج نویسندگان این است که حسرت را همیشه با گریه، زاری و اعتراف نشان می‌دهند. همه افرادِ حسرت‌خور:

• اعتراف نمی‌کنند.
• گریه نمی‌کنند.
• عصبانی به نظر نمی‌رسند.

ممکن است شخصیتی در اوج حسرت، با لبخندی مصنوعی به شخص موفق تبریک بگوید، دستش را بفشرد و حتی شامی بگذارد؛ اما در لحظه‌ی رانندگی برگشت، فرمان را آن‌قدر محکم بچسباند که مفاصلش سفید شود. حسرتِ واقعی اغلب پشت یک نقابِ بی‌نقص پنهان است.

اشتباهات رایج نویسندگان

• او از حسرت گریه کرد.
• حسرت وجودش را فرا گرفت.
• با حسرت به او نگاه کرد.

کلیشه‌ها

حسرت فقط زدن کف دست به پیشانی و گفتن «ای وای» نیست. گاهی حسرت:

• خیره شدن به یک شماره تلفن در مخاطبین و زدن دکمه‌ی حذف است.
• تماشای یک ویدیوی خانوادگی و لمس کردنِ صورتِ خودِ گذشته در تصویر است.
• بستنِ درِ اتاقی که دیگر هرگز وارد آن نمی‌شود (مثل اتاق کودک فرزندِ از دست رفته) است.
• خریدن همان مدل ماشینی که سال‌ها پیش فروخته بود و نشستن در آن با چهره‌ی بی‌حس است.

نمونه‌های کوتاه

• لبخند زد، اما چشمانش سرد شده بود: «خوشحالم برات.»
• نگاهی به نامهاش انداخت و دکمه‌ی پاک کردن را فشار داد.
• دستش را روی دهانش گذاشت و به سمت پنجره چرخید.
• گفت: «چه فرقی می‌کنه؟» و شانه‌هایش را بالا انداخت، اما صدایش می‌لرزید.
• انگشتش را روی عکس کشید و بعد صفحه را بست.
• نفس عمیقی کشید و فنجان چای را در سینک شکست.

نمونه داستانی تألیفی

عکس را در اینستاگرام دید. سارا با همون لبخند همیشگی‌اش، کنار یک مرد بلندقد و یک بچه‌ی شیرین‌زبان ایستاده بود. کپشن نوشته بود: «اولین روز مدرسه‌ی پسرم.» انگشتش روی صفحه‌ی گوشی متوقف شد. سه سال پیش، سارا گفته بود نمی‌خواهد بچه‌دار شود، می‌خواهد برود دکترا بخواند. او هم اصرار کرده بود. دعوا شده بود و سارا رفته بود. حالا سارا مادر شده بود و او هنوز همان آپارتمان کوچک را با آن میز تحریر قدیمی اشغال می‌کرد. گوشی را رو به پایین گذاشت روی میز. دستش را مشت کرد؛ ناخن‌هایش در کف دستش فرو رفت. فقط به دیوار خیره شد و هیچ ندید.

تمرین

شخصیتی را تصور کنید که به عنوان تماشاگر در یک مراسم فارغ‌التحصیلی حضور دارد و ناگهان متوجه می‌شود که به دلیل یک تصمیم اشتباه پنج سال پیش، او باید شاگردِ سال آخر این دانشگاه می‌بود اما الان فقط یک تماشاچی بی‌ارتباط است. بدون استفاده از واژه‌های «حسرت»، «افسوس»، «پشیمان»، «غمت» و «اشتباه»، احساس شخصیت را در ۲۰۰ کلمه توصیف کنید.

احساسات نزدیک

پشیمانی، ندامت، افسوس، خودکم‌بینی، دلتنگی، تنفر از خود

احساسات متضاد

رضایت، افتخار، خوشاقبالی، قناعت، پذیرش

واژگان مرتبط

حسرت‌خور، افسرده، پشیمان، نادم، سوزناک، تلخ، جوینده، دردمند، خوار، بی‌ارزش، زبون، لَنگان، کامجو.